Leita



Vinsamlega sýnið biðlund
StaðurHafnir/Svæði
ByggðaheitiHafnir
Sveitarfélag 1950Hafnahreppur
Núv. sveitarfélagReykjanesbær
SýslaGullbringusýsla
LandÍsland

Nánari upplýsingar
Númer182427-1
AðalskráÖrnefnalýsing
UndirskráAlmenn örnefnaskrá
Blaðsíður

Hafnir (Hafnahreppur)


Vilhjálmur Hinrik Ívarsson skráði


Skrásetjari: Vilhjálmur Hinrik Ívarsson; fæddur 12/8 1899, Eyvík, Grímsnesi, Árnessýslu; flytur að Merkinesi í Höfnum 1934.

Heimildarmenn: Guðmundur sál. Jósefsson, Staðarhóli, hreppstjóri og manna kunnugastur meðfram Ósum; Magnús Gunnlaugsson, Garðhúsum; Þorsteinn Árnason, Kirkjuvogi; allir látnir; og Ólafur Ketilsson, Kalmanstjörn, einnig látinn.

Hafnahreppur takmarkast af Miðneshrepp að norðan, Njarðvíkurhrepp að austan, en Grindavíkurhrepp að sunnan.

Hreppamörk, eins og mér voru kynnt þau árið 1934, er ég keypti hálflenduna Merkines (Vestur-Merkines, dánarbú, Guðmundur Sigvaldason og Guðrún Sigurðardóttir):

Utast, við sjóinn, norðast (nyrzt) við Ósa, liggur umflotin eyja, sem heitir Einbúi (1). Syðst á horni hennar stendur myndarleg grjótvarða, og heitir hún Einbúavarða (2). Þetta er upphafsmerki við sjóinn.

Þaðan liggur línan sem næst í austur um Illaklif (3) yfir öll nes og víkur í botn Djúpavogs (4), þaðan í grjóthól, sem er um 300 faðma upp frá botni Djúpavogs; heitir hann Beinhóll (5). Ekki er kunnugt um nafngift þessa, en geta má þess til, að það sé í sambandi við nafnið á nesi því, er gengur fram í Ósa sunnan Djúpavogs og nefnist Beinanes (6) (samanber kort af Ósum (Ósabotnum)). Frá Beinhól er línan í Háaleitisvörðu (7). Þegar herliðið hóf umsvif, húsabyggingar og flugvallargerð, um 1942, þurrkuðust út og hurfu mörg kennileiti, og þannig er með Háaleitisvörðu, að þar sem hún var, mun nú – sem næst – standa stórt og mikið flugskýli. Háaleitisvarða var hornmark. Þaðan lágu mörkin suðvestur að suðri í Steindrang (8). Hann er nú horfinn, en það var grjótþúst, er stóð nálægt því, sem nú er varnargirðingarhliðið, sem er næst suðvestan Ásenda, en þeir eru í Njarðvíkurhreppi.

Frá Steindrang er línan í stóran, klofinn klapparhól, sem er nærri beinni stefnu í Stapafellsþúfu (9) á Stapafelli (10). Ekki sér hennar merki lengur, því búið er að nema burtu fellið – nær ofan til miðs – og aka því til flugvallargerðar á Háaleiti og Miðnesheiði.

Úr Stapafellsþúfu liggja mörkin um miðjar Súlur (11), næsta fell fyrir sunnan, nokkuð hátt með þremur hnjúkum, en þaðan beina línu í Hauga (12) – þrír klapparhólar á nyrðri barmi Haugsvörðugjár. Þaðan sjónhending í mitt Sýrfell (13) og áfram beina línu í Valbjargargjá (14) - bergröðull sunnan túnsins á Reykjanesi - og þaðan í sjó fram.


Örnefni meðfram Ósum

Í Vilkinsmáldaga er sagt, að undir jörðina Vog, sem var norðan Ósa, lægi 50 kúa flæðengi, og getur því ekki annað verið en það sé lægðin, þar sem fjörður er nú. Bendir ótvírætt til, að fastland hafi verið þvert yfir frá Eyjartanga í Einbúa, því á þessu svæði er talsverð eyja skammt frá landi við Eyjartanga og mikill skerjaklasi þar á milli. Sjór hefur brotið landið og sterkar líkur á, að hér sé einnig um mikið landsig að ræða.

Þá er fyrst að nefna Einbúavörðu (2). Svo sem 100 metra þaðan til suðurs er dálítill hólmi með jarðvegshettu, er nefnist Runk(a)hólmi (15). Næsti tangi til n[orð]au[sturs] er langur og vatnar víða yfir um flóð. Hann heitir Síðutangi (16). Þá tekur við vik, Síðutangavik (17), þá nokkuð breiður tangi og heitir hann Skotbakki (18), en víkin austan við Skotbakkavík (19). Þar fram af grynning, kölluð Skotbakkasandur (20). Þá tekur við breitt vik, sem ekki þekkist nafn á, en næst tekur við dálítið nes, smávikótt, en austan þess er talsverð vík, og austan á nesinu, vestan víkurinnar, á bærinn Í Vogi (21) að hafa verið. Ekki eru þekkt nein örnefni fyrr en kemur að Illaklifi (22). Það er dálítill klapparhöfði, og byrjar þar hinn eiginlegi Djúpivogur (4). Hann er mjór, en nær kílómeter inn í heiðina til n[orð]au[sturs]. Nesið austan við voginn heitir Beinanes (6), eins og áður er getið. Fram undan nesi þessu eru þrjú sker, sem öll fara í kaf um flóð. Þar liggja oft selir uppi um fjörur. Sunnan nessins gengur langur vogur inn í landið, en mjór. Það er Seljavogur (23). Sunnan vogsins gengur langur grasi gróinn tangi; það er Stóra-Selhella (24). Þar fyrir sunnan er lítill vogur, Stóru-Selhelluvogur (25). Sunnan hans gengur styttri tangi fram í sjóinn; það er Litla-Selhella (26). Sunnan hennar er Litlu-Selhelluvogur (27). Þá tekur við klettabelti, sem heitir Brunnvogsklettar (28), og sunnan þeirra Brunnvogur (29). Þá skagar lítill klettatangi fram, sem heitir Steinbogi (30).

Nú tekur við talsverð vík, sem afmarkast af Steinboga að austan, en Þjófhellistanga (31) að vestan. Þetta er hinn svonefndi Ósabotn (32).

Dálítill höfði skagar fram, sem Þjófhellistangi gengur út frá, og er landsvæðið nefnt Treihólar (Þríhólar) (33). Næstum miðja vegu milli Ytri- og Innri-Njarðvíkur, þegar komið er frá Reykjavík, er farinn vegurinn, sem liggur framhjá Fitjanesti (til vinstri). Það er vegurinn, sem liggur upp að aðalhliði Keflavíkurflugvallar.

Rétt áður en komið er að varðstöðinni, liggur afleggjari til vinstri. Hann liggur í kröppum boga fyrir klapparholt, sem heitir Ásendar, en þeir eru í Njarðvíkurhrepp. Liggur nú vegurinn framhjá enda „Gamlaflugvallar“ upp yfir ávalahæð rétt í vestur, og þegar komið er upp á hábunguna, sér til Kirkjuvogshverfis í Höfnum. Þessi hæð heitir Þrívörðuhæð (34) – Þrívörður (35). Nokkru vestar komum við að krossgötum. Sá vegur liggur frá vesturhlið flugvallarins upp til Stapafells, lagður vegna flutninga á jarðefni til flugvallargerðar o.fl., en vegurinn til Hafna liggur beint áfram, og þar sem hann lækkar, heitir hlíð hæðarinnar Bringan (36).

Þegar komið er rétt að Ósabotni, liggur vegurinn um lágt skarð milli klappa. Klöppin á hægri hönd er löng og hallar móti n[orð]v[estri]. Þessi klöpp heitir Hunangshella (37). Um nafngift þessa er þjóðsaga þessi: Svo bar við, að dýr eitt eða skrímsl gekk upp úr Ósabotni og lagðist á klöpp þessa og hélt sig þar oft. Menn vildu farga dýri þessu, en svo var það styggt eða vart um sig, að enginn kostur var að komast í færi við það með skotvopni; það var ávallt komið í sjó áður. Loks datt skyttu einni í hug að rjóða hunangi hér og þar um klöppina. En þá er dýrið kom og varð hunangsins vart, gleymdi það sér og sleikti hunangið af áfergju, og þannig fékk maðurinn komizt að því og unnið á því að fullu, en til öryggis renndi hann þrísigndum silfurhnapp í hlaupið, því fyrir svoleiðis skoti stenzt ekkert, hvorki af þessum né öðrum heimi.

Við hurfum frá Treihólum og höldum nú áfram með Ósunum, en nú er aðalstefna til vesturs. Fyrir vestan Þjófhellistanga er vikótt vík. Heitir hún Leirdalsvík (38) og Leirdalur (39) þar upp af. Skammt frá landi eru tveir grasi grónir hólmar. Sá eystri heitir Treihólahólmi (40), en sá vestari Leirdalshólmi (41). Þá er Stekkjarvik (42), Leirdalstangi (43) að austan, en Stekkartangi (44) að vestan. Þá tekur við vík, sem heitir Hellisvik (45). Vestan hennar er nokkuð há klöpp, sem heitir Hellishæð (46). Hún er grasi gróin. Aðeins framan við hana er klapparhóll í svipaðri hæð, en mjó rás á milli. Í honum er hellisgapi býkúpumyndaður og snýr glufan til suðurs. Ekki er vitað neitt sérnafn á landhólma þessum, en kallað einu nafni Hellishæð. Trúlega hefur [á] árum áður hóllinn og hæðin verið ein heild, en sjórinn brotið upp rásina smátt og smátt. Dálítið vestar skerst inn krókmyndað vik, sem heitir Torfdalsvik (47). Vestan viksins gengur grasi gróið nes til norðurs. Þar var til forna lítið býli og hét það Torfdalur (48). Það fer í eyði upp úr síðustu aldamótum.

Glöggt má sjá elju manna og tilraunir að hefta landbrot sjávarins, því víða má sjá grjóthleðslur fyrir vikum, en en allt hefur komið fyrir ekki.

Þá kemur breið vík, sem takmarkast af löngum sand- og malartanga og heitir hann Eyjartangi (49). Svo sem 150 metra frá landi liggur eyja frá austri til vesturs með gróðri. Eyju þessa áttu allir grasbýlismenn í Kirkjuvogshverfi. Þar var talsvert æðarvarp, sem var nytjað. (Eftir að minkurinn flæddi yfir, hefur þetta horfið að mestu.) Milli lands og eyjar þessarar liggur áll, sem fær er smærri skipum inn á Ósana um flóð, en sæta verður föllum, því strangur straumur verður þarna með fullu út- eða innfalli. Eyjan ber ekkert sérheiti – nema ef vera kynni Varpey (50). (Þannig nefnir Jón Víðis hana á mælingakorti af Ósum 1918.) Yzt á Eyjartanga er sundmerki Kirkjuvogssunds, hátt tré með rauðum þríhyrning. Vestan Eyjartanga er nokkuð breitt bogadregið vik, Stóra-Bót (51). Vestan hennar gengur löng klöpp þvert út í ósinn. Hún heitir Innri-Langaklöpp (52). Gegnt henni norðan við ósinn er skerjaklasi, sem fer í kaf um flóð. Er það kallað einu nafni Veggir. (53) (líka Eggjar (53a)). Þá tekur við mjótt vik, Svartaklettsbót (54), en vestan hennar er stór, nokkuð há sprungin klöpp, sem er umflotin um flóð. Hún heitir Svartaklöpp (55) sumir Svartiklettur (55a). Lítið vestar gengur löng, lág klöpp til norðvesturs. Hún heitir Ytri-Langaklöpp (56). Eftir þessari klöpp liggur hafnargarður öflugur með skjólvegg á vestari brún (allt sleipt), en beygir svo í horn til norðausturs. Móti enda þeirrar álmu garðsins er einstakt, kúpulagað sker, sem fer í kaf með hálfföllnu að. Á skeri þessu er stöng með rauðu varúðarmerki. Frá garðinum að skeri þessu munu vera um 100 metrar (nánar síðar). Vestan hafnargarðsins er talsvert sandvik nafnlaust, en afmarkast af löngum klapparana að vestan, sem heitir Þvottaklettar (57), og er þá komið að Kirkjuvogsvör (58). Þaðan hafa gengið opin skip til fiskveiða frá aldaöðli, en er nú með öllu lögð niður, eftir að aðstaða batnaði við hafnargerðina.


Örnefni með ströndinni frá Kirkjuvogsvör að hreppsmarki í Valahnjúksmöl á Reykjanesi

Þvert fyrir Kirkjuvogsvör liggur hátt sker, umflotið í stórstraumsflóði og fer þá í kaf. Það liggur frá norðaustri til suðvesturs og heitir Kirkjusker (59). Norður úr því gengur annað sker miklu lægra og heitir Flatasker (60). Suðvestan við Kotvog skagar stór, nokkuð há klöpp, Háaklöpp (61), og þar norður af Kotvogsklettar (62). Þá tekur við sjávarkambur, kallaður Garðhúsmöl (63). Þar, skammt sunnar, skagar rani fram í sjóinn, sem heitir Snoppa (64), og dálítið sunnar önnur klöpp, heitir hún Trollaraklöpp (65). Nafngift þessi gerist eftir síðustu aldamót (líklega 1912-14; vantar nákvæma heimild). Einn morgun, er fólk kom á fætur, sá það ljós fyrir neðan túnið í Réttarhúsum, og er að var gáð, stóð þar togari með öllum ljósum, stóð þar á réttum kili um háflóð. Sjór var frekar kyrr, en dimmviðri. Með útfallinu gengu skipsmenn þurrum fótum í land.

Skömmu síðar gerði mikið hafrót, og brotnaði skipið niður, en sumt var rifið. Skip þetta hét Grænland og var þýzkt – fyrsta ferð þess til veiða.

Þá tekur við lítið malarvik, sem heitir Bás (66). Næsta örnefni er Haugsendamöl (67), dálítið breitt malarvik niður undan Haugsendakampi (68). Svo sem 200 metrum frá ströndinni til suðvesturs er aflangt, nokkuð hátt sker frá austri til vesturs. Það heitir Markasker (69). Það er landamerki milli Kirkjuvogsjarða og Merkiness. Aðeins suðvestar skagar langur, mjór klapparani til vesturs, ca. 600 m langur, með smáskorum yfir þvert og fer lækkandi allt í sjó fram. Þessi tangi heitir Hlein (70).

Skömmu eftir síðustu aldamót, 1908, vildi til það hörmulega slys, að togari strandaði í svartabyl að kvöldlagi rétt norðan nefndrar hleinar, en veður var í uppgangi á suðvestan. Um björgun var ekki að ræða, hvorki frá sjó né landi, og fórust þar allir menn. Þegar sá, er þetta ritar, kom fyrst í Hafnir, 1924, sást enn ofan á ketil skipsins um stórstraumsfjöru, og fram á þennan dag ber við, að kolamolar finnast í fjörunni. Sunnan við Hlein er lítið sandvik, Hleinarvik (71). Dálítið sunnar er vik inn í klappirnar. Það heitir Mönguhola (72). Munnmæli segja, að einsetukona hafi verið í Merkinesi (samanber síðar Möngusel), sem hélt kindum sínum þar til fjörubeitar.

Þá litlu sunnar er Merkinesvör (lending) (73). Þetta er sand- og malarvík norðan frá bænum Merkines. (Nánari lýsing síðar). Frá vörinni beygir ströndin aftur til vesturs stuttan spöl meðfram túninu í Merkinesi, og heitir bugurinn Sigluvik (74).

Norður frá horni túnsins er sker, ca. 140 metra frá landi, sem kemur í ljós um fjöru. Það heitir Sundsker (75). Nú beygir ströndin til suðurs – suðvesturs, og ber þar hæst á stórri klöpp, sem heitir Heimdallur (76). Uppi á klöpp þessari er geysistór klettur, sem hefur staðið af sér öll brim og hafrót. Ekki er vitað neitt nafn á kletti þessum, en nafngift klapparinnar mun ekki vera gamalt örnefni. Æðispöl sunnar er svonefnt Kristjánsvik (77). Nafn þessarar víkur eða viks er aðeins 38 ára gamalt og er af tilfelli því, er nú skal greina: Vélbáturinn Kristján lagði út frá Sandgerði 19/2 1940 í fiskiróður. Eftir að bátverjar höfðu dregið línuna, héldu þeir til lands, en þá stöðvaðist vél bátsins og kom í ljós, að hún hafði brætt úr legum á krumtappa. Í sama mund skall á myrkurs bylur, aflands vindur var, en segl bátsins voru alls ekki þannig gerð, að nauðbeit væri möguleg, og slöguðu þeir marga sólarhringa og bárust æ fjær landinu. Loks gekk til suðvestanáttar, og heppnaðist þá að ná landi í vik þetta eftir 12 daga hrakning. Menn björguðust allir, en bátnum hvolfdi, því brimið jókst og gekk í stórveltu. Ýtarleg frásögn er af hrakningum þessum í Öldinni okkar, í kaflanum um árið 1940, bls. 141.

Aðeins sunnar er vík, Skiptivík (78). Fyrir víkurbotninum var malar- og hnullungskampur, og var honum ekið öllum í Hafnaveg, þegar hann var endurbyggður og gengið frá honum með olíumöl.

Nú beygir ströndin í vestur, og myndast þar klapparhorn. Það heitir Dilksnef (79). Dregur það nafn af dálitlum hól strýtumynduðum skammt ofan við sjávarkampinn. Hann heitir Litli-Dilkur. Aðeins ofar er hæð með klapparhól efst. Það er Stóri-Dilkur.

Við norðvesturhorn túnsins í Junkaragerði er talsverð vík eða vik, sem nefnist Gerðisvik (80). Til vesturs frá bænum Junkaragerði heitir einu nafni Gerðisklettar (81).

Þá er komið að Kalmanstjarnarvör (lendingu) (82). Hún afmarkast af grasi vöxnum klapparhólma, nokkuð háum, en sprungnum. Hann er nefndur í daglegu tali Hólminn (83) (Kalmanstjarnarhólmi (83a)). Upp frá honum gengur stórgrýtt rif, sem fellur yfir um flóð, en ofar tekur við sandur. Frá vík þessari liggur landið enn til suðvesturs og er nánast lágaberg. Skammt upp frá víkinni, uppi á hákampinum, er stór og vel hlaðin varða, sem nefnd er Leguvarða (84) (nánar síðar).

Ströndin að Stekkjarviki er kölluð Draugar (85) (suður í Draugum), en Stekkjarvik (86) er stórgrýtisvik, er skerst þar inn í klappirnar. Upp af Stekkjarviki er stór, kúpumyndaður, grasi vaxinn hóll, Stekkjarhóll (87) (Stekkur (87a)). Þar sést móta fyrir görðum og rústum. Syðst í þessu viki er há klöpp, sem heitir Hvarfklöpp (88). Þar á að hafa búið álf- eða huldukona – samanber í sögunni Marína eftir sr. Jón Thorarensen.

Suðvestast á strandarklöppunum er geysistór, grasi gróinn hóll, Kirkjuhafnarhóll (89). Þar var stórbýlið Kirkjuhöfn (90). Í munnmælum segir, að þar hafi verið miklar byggingar og ekki færri en 50 hurðir á hjörum. Þaðan beygir ströndin í vestur og tekur við frá Kirkjuhöfn malar- og sandkampur, þar til kemur að hám tveimur hólum, Sandhöfn (91). Samnefnd vík er niður undan hólum þessum, og var mikið útræði frá Sandhöfn á öldum áður. Í sunnan-og suðvestanbrimum var þarna talin þrautalending í Höfnum og er enn í dag. Vestan víkurinnar skagar talsverður tangi til norðurs. Heitir hann Sandhafnartangi (92). Á syðri hólnum eru mjög greinilegar rústir og hafa verið þar mörg bæjarhús. Vestan við Sandhafnartanga tekur við breið vík eða vik. Það heitir Eyrarvik (93). Austan við miðju víkurinnar er há áberandi klöpp, sem heitir Kopa (94). Vestan viksins myndast nes eða ölnbogi til norðvesturs. Það heitir Eyri (95) (í Eyri; í gömlum sögum Hafnaeyri (95a)). Þar sér glöggt tvíbýlastæði, enda talið, að hafi farið í eyði um 1832 (?). Nú tekur við ferlegur stórgrýtiskampur allt þar til við tekur lágaberg. Þar ber hæst þríhyrningslöguð há klapparstrýta, er snýr einni hlið sinni að sjó. Þetta heitir Klauf (96). Er nú komið fast að Hafnabergi (97), sem er 30-80 metra hátt. Nyrzt á því er fram við brúnina hringmyndað gat, en stór hellir gengur þar undir í bergið og eru þar upp um ferleg gos í hafróti. Þetta heitir Gatið (98). Varlega skal ganga um brúnir bergs þessa, því víða eru þær sprungnar og hrynja stundum fyllur úr berginu. Talsvert verpir þar af sjófugli, einkum ritu.

Upp af nálega miðju bergi eru tvær vörður. Þar heitir Sig (99) (Á Siginu (99a)). Skammt sunnar gengur nokkuð stór hellir inn í bergið með skökkum munna. Hann er nefndur Dimma (100).

Einn maður með vissu hefur klifið úr helli þessum upp á brún. Það var Þóroddur Vilhjálmsson frá Merkinesi hér í Höfnum.

Fram frá suðurhorni Hafnabergs gengur klettaklapparani fram, og er það nefnt Á boðanum (101). Horn bergsins heitir Boðaklöpp (102). Nú tekur við klappaströnd með grýttum vikum allt að háum höfða, sem heitir Skjótastaðir (103). Allt svæðið hér á milli er nefnt einu nafni Melar (104). Þessi strönd er nálega einn kílómetri.

Svo sem 400 m frá Boðaklöpp er nokkuð breitt vik með háum grjótkampi. Það heitir Melalending (105); þó ekki sé árennileg landtaka, hafa tvö opin skip lent þarna í tíð núlifandi manna og farnaðist vel og gátu borgið skipum sínum.

Rétt sunnar er lítið vik, sem heitir Rekavik (106). Sunnan Skjótastaðahæðar tekur við geysibreið vík, ægisandur. Þetta er Stóra-Sandvík (107).

Sunnan við hana er klappanef, Víkurgjögur (108). Þá er Litla-Sandvík (109). Þá tekur við óskaplega úfinn kafli með gjótum og gjám, sem heitir einu nafni Gjögur (110) (Á Gjögrunum). Sunnan þeirra er breið vík, klettar og gjögur til sjávarins, en með grjótkampi hið efra. Vík þessi heitir Mölvík (111). Suðvestan hennar skagar langur klettatangi fram í sjóinn. Hann nefnist Mölvíkurtangi (112). Þaðan er ströndin í boga frá suðri til suðvesturs – lágaberg með sandgontum í milli að Kistubergi (113). Rétt áður en kemur að Kistubergi skerst lítill bás inn í klappirnar og til suðvesturs úr básnum skerst gjá, svo sem lítil bátslengd. Þetta heitir Kista (114).

Þegar núverandi viti var byggður, var öllu efni skipað upp þarna í gjánni og varð að halda bátnum þarna báðum megin frá. Skammt upp frá sjónum var geymsluhús, sem notað var til geymslu á vörum til vitans fram undir 1930, því enginn vagnvegur var til Reykjaness, en vagnbraut var rudd frá húsi þessu til vitans. Oft var erfitt og tafsamt að koma vörum þarna upp, því sjór varð að vera vatnsdauður, ef það átti að takast. Ekki er vitað til, að slys yrði við þetta.

Kistuberg er hraunhöfði, hrjúfur og illur yfirferðar. Frá Kistubergi suðvestur að Kinnarbergi liggur ákaflega stórgrýttur kampur hið efra, en klappaströnd hið neðra. Þetta svæði heitir Þyrsklingasteinar (115). Ströndin frá Þyrsklingasteinum heitir Kinn (116). Þetta er berg ca. 15-20 m hátt, óskaplega úfið og illt yfirferðar. Því lýkur með skörpum stalli, en lægri tangi gengur fram í sjóinn með dálítilli hæð miðsvæðis, sem nefnist Bunga (117). Stallurinn er mikið notaður sem mið á sjó og er þá kallaður Hakið (118). Nesið, sem þessar tvær nafngiftir eru á, heitir einu nafni Önglabrjótsnef (119).

Fram af nefi þessu myndast ströng straumröst, sem kallast Norðurstrengur (119a).
Í hvilftinni við Hakið er nefnt Kinnarbás (120). Sunnan megin við nefið er breið, bogamynduð vík, sem heitir Kerlingarbás (121). Fyrir honum nær miðjum rís hátt eldvarp (gígur), sem brotinn er af sjógangi upp til miðs. Þetta náttúrufyrirbæri, sagði Guðmundur Bárðarson á sínum tíma, að væri eina eintak þverskurðareldgígs á Íslandi. Eldvarp þetta heitir Kerling (122). Geysistór bungumynduð klöpp er sunnan við básinn, en suður frá henni eru bergstallar að Kirkjuvogsbás. Fram undan bergstöllum þessum gnæfir Karlinn (123), móbergsdrangur, allgildur neðst, 51 m á hæð. Mannsmynd gat maður hugsað sér efst, með andlitsmynd [og] skringilegan hatt, en fyrir 6 árum, eftir ofsahafrót, var hann búinn að missa hattinn, og trúlega mun hann verða berhöfðaður eftirleiðis. Í þjóðsögum segir, að karl og kerling, sem bjuggu í Eldey, hafi farið til lands að leiða kú til nauts. Tókst þá svo illa til, að þau dagaði uppi og urðu að steini. Klöppin á að vera kýrin, en klettnaggur, sem þarna er, hafi verið strákur þeirra.

Kirkjuvogsbás (124) er djúp klauf, er gengur inn í Valahnjúk (125) vestanverðan. Að sunnanverðu er hár hnúkur og er brött brekka allt upp á brún. Þarna er standberg, ca. 45 metra hátt niður í sjó. Hér var reistur fyrsti ljósviti á Íslandi 1878. 8-9 [árum] seinna gerðust miklir jarðskjálftar og hrundi mikið úr hnjúknum og þrjár sprungur mynduðust í topp hnjúksins. Þótti þá auðsætt, að byggja þyrfti annan vita á öruggari stað. Var viti því byggður á svokölluðu Vatnsfelli (126), og tók hann til starfa 1908. Fellið, sem vitinn stendur á, er talið 73 metrar á hæð yfir sjávarmál. Sjálfur er vitinn um 40 metra hár, en meira þurfti til, því fell eitt, sem heitir Skálarfell (Grindavíkurhr.), skyggir á ljósið á nokkru svæði, þegar komið er sunnan að, og var því annar (lítill) viti reistur utast á svokölluðu Austurnefi (Grindavíkurhr.).

Sunnan Valahnjúks er breitt og stórgrýtt vik og heitir það Valahnjúksmöl (127). Þar eru hreppamörk milli Hafna og Grindavíkur. Íbúðarhús vitavarðar á Reykjanesi er sunnan undir Vatnsfellinu. Þar fram undan er holmynduð breið og mikil hæð, sem hallar móti suðvestri: Bæjarfell (128). Neðan hólsins eru tjarnir, sem flæðir og fjarar í í stórstraumum, og ein lítil gjá er þar í túnfætinum með volgu vatni sjóblönduðu, ágætis baðstaður.

Allt landsvæði á Reykjanesi er mjög eldbrunnið og sundurskorið af gjám. Eldfjöll eru þar mörg, en fremur lág. Eru þau einkum tvenns konar, hraundyngjur, t.d. Skálarfell og Háleyjabunga, og gossprungur eða gígaraðir, t.d. Stampar og Eldvörp. Gígaraðirnar tvær eru miklum mun yngri en dyngjurnar og sennilega til orðnar á sögulegum tíma. Nokkuð er og um móbergsfjöll og ber þar einna hæst á Sýrfelli.


Helztu örnefni séð frá Reykjanesvita

Horfi maður til vesturs, blasir Valahnjúkur við og Valahnjúksmöl í Kirkjuvogsbás. Lengra til hægri Kerlingin og Karlinn. Skammt ofan við Kerlingu er nokkuð stór goshóll, sem heitir Eldborg grynnri (129), þá annar hóll í vestur, talsvert stærri, og heitir hann Eldborg dýpri (130). Síðan er óslitin gígaröð, smærri og stærri, sem liggur eftir hraunhrygg til norðausturs. Á þeirri leið er eitt áberandi eldvarp við veginn á vinstri hönd, þegar ekið er suður á Reykjanes og komið er á hábungu, sem verður þar. Hóll þessi heitir Miðahóll (131).

Gossprunga. þessi endar í þremur háum eldvörpum með nokkru millibili, með skörpum brúnum að ofan og djúpum bollum niður í kollinn. Þetta heita einu nafni Stampar (132). Hraunið, sem þar hefur runnið þaðan allt í sjó fram, heitir Stampahraun (133). En fjær til norðausturs eru mikil ummerki eldgosa. Eru það nefnd Eldvörp (134). Heimamenn nefna þetta í daglegu tali Hörzl (134a). Bera þau við loft á vinstri hönd, þegar ekið er suður, og eru mikið notuð sem mið á sjó og er þá fjallið Þorbjörn fyrir ofan Grindavík notað sem fjarmið.

Upp frá Mölvík var geysistór, bungumyndaður hóll, sem hét Rauðhóll (135), en honum hefur öllum verið ekið burt, ýmist í vegi, húsgrunna o.fl., svo nú er komin djúp lægð, þar sem hóllinn var áður. Efnið í hólnum var rauðabruni.

Horfi maður frá vitanum til austurs, blasir við mikið hverasvæði og ber þar mest á gufustrókum frá holum, sem boraðar hafa verið í rannsóknaskyni, enda eru nú (1978) að hefjast þar framkvæmdir til saltvinnslu og fleiri efna, því sökum þess hve jarðvegur er holur og sprunginn, er jarðvatn þarna að mestu leyti sjór. Af eðlilegum hverum ber þarna mest á geysimiklum hver, sem heitir Gunnuhver (136). Hann er norðaustan í kísilhól sunnarlega á svæðinu.

Um hver þennan er til sú þjóðsaga, að kona sú, er Guðrún hét, fordæða mikil og grimm í skapi, hafi gengið aftur; „lék hún menn grátt, reið húsum og fældi fénað“. Loks var kunnáttusamur prestur einn (séra Eiríkur á Vogsósum) fenginn til að koma draugnum fyrir. Hafði hann fengið henni bandhnykil og látið hana halda í endann á bandinu, en er hnykillinn rann, var hún nauðbeygð að elta, því hún gat ekki sleppt, og endaði för þeirra í hver þessum. Síðan hefur aldrei orðið vart við Gunnu.

Í austur frá hverasvæðinu rísa hæðadrög, Sýrfellsdrög (137). Næst er aflöng hæð í hrygg þessum, sem heitir Vörðufell (138), og nokkru austar tekur við Sýrfell (139), miklu hæst, mó- og molabergsfjall með stórri vörðu á efstu bungu. Hraunið austur frá Sýrfelli er nefnt Sýrfellshraun (140). Djúp lægð eða dalur er við austurbrún hraunsins með dragi til suðvesturs og heitir þetta Tjaldstæðagjá (141). Upp frá nefndri gjá eða landsigi rís hár höfði með tveimur hólum uppi á nyrðri barmi Haugsvörðugjár (142) (breitt og langt landsig frá suðvestri til norðausturs). Þessir hólar eru nefndir Haugar (143) (hreppamörk).

Ef við stöndum nú á Haugum, er sunnan gjárinnar geysibreið og nokkuð há bunga með eldvarpi nálega í miðju. Það heitir San[d]fellsdalur (144) (Grindavíkurhr.). Til suðausturs rís molabergsfjall með tveimur hnjúkum: San[d]fell (145) (Grindavíkurhr.). Nú tekur við löng og breið bunga og heitir Lágafell (146) (Grindavíkurhr.). Bergröðullinn, sem að okkur snýr, heita Hrafnabjörg (147) (Grindavíkurhr. ), en dragið eða lægðin meðfram Hrafnabjargagjá (148) (Grindavhr.). Litlu norðar allhátt fell keilumyndað, sem heitir Þórðarfell (149), og til austurs fjallið Súlur (150) með þremur hnjúkum. Þaðan sem við erum nú, á Haugum, sjáum við langan óreglulegan grjóthólahrygg, er liggur frá suðvestri til norðausturs með nokkrum (hunda)þúfum á. Þetta heitir einu nafni Suður-Nauthólar (151).
Nú bregðum við okkur þangað, svo sem hálftímagang, og förum upp á miðhólinn og litumst þaðan um. Rétt norðar en við stöndum er býkúpumyndaður hóll. Í honum, með munna mót norðri, er hellisrifa, sperrulöguð. Þetta er refagren og nefnist Suður-Nauthólagren (152). Norðan við okkur liggur geysilangt og ca. þriggja til fjegra kílómetra landsig, eða neðan frá Stóru-Sandvík norðaustur í heiði. Gjáin er nefnd Mönguselsgjá (153). Ofan við miðju gjáarinnar má sjá nokkuð stæðilegar kofarústir. Þetta heitir Merkinessel (154). Þetta eru 4 rústir og eru hlaðnar að suðurbergveggnum. Þetta er í landi Merkiness og er talið, að haft hafi verið í seli þar fram á 19. öld. Nærri austast, þar sem landsigið breikkar, er grasi gróin gjáarsprunga og í henni er refagren, Mönguselsgreni (155). Á nyrðri barmi gjáarinnar sjáum við stóra hæð til norðausturs, sem hallar norðaustur, unz hún verður jafnslétt heiðinni. Norðan í hæðinni er kvos, grasi gróin, og ofurlitlar kofarústir í botni hennar. Þetta heitir Möngusel (156). (Samanber við sjó: Mönguhola).

Til norðurs er nokkuð stór grjót- og klapparhóll skammt upp frá gjánni. Hann heitir Markhóll (157). Til norðvesturs er feikistór hóll upp af gjárbarminum og heitir hann Presthóll (158). Meðfram honum lá hestagata frá Kalmanstjörn og undir Haugum til Grindavíkur. Vegur þessi var varðaður og standa margar vel enn í dag. Talsverðan spöl norður frá Mönguselshæð eru 2-3 hólar, litlir um sig, en strýtumyndaðir. Þetta eru Norður-Nauthólar (159). Þarna hallar landinu til norðurs og austurs, en stefna brekkuhallans er til vesturs alveg niður í sjó sunnan Kalmanstjarnar. Í norðvestur frá Norður-Nauthólum [er] stór, dyngjumynduð hæð. Hún heitir Arnarbæli (160).


Örnefni, séð af veginum til Stapafells

Um Stapafell (Stapafellsþúfu) eru hreppamörk Hafna-, Grindavíkur- og Njarðvíkurhreppa. Áður er nefnd krossgata vestan Þrívörðuhæðar. Vegurinn, sem liggur til vinstri, er Stapafellsvegur. Lautin, eða lægðin, er nefnd Lágar (161). Þegar suður fyrir Lágar kemur, hækkar landið og á hægri hönd er geysimikil hæðarbunga með klappahólum. Norðvestan í hæð þessari eru rústir gamlar og heitir það Kirkjuvogssel (162). Þar litlu ofar – til hægri – er klofinn, hár klapparhóll, sem heitir Sauðhóll (163). Þar er gamalt refagren undir klapparbrún mót suðvestri. Það heitir Sauðhólsgren (164). Dálítið ofar sjáum við bera við loft nokkrar hólóttar hæðir, það eru einu nafni Gjáhólar (164a). Í norðaustur frá hæsta hólnum er lág, bungumynduð, lítil klöpp með tvær holur inn undir, önnur til austurs, hin til suðvesturs, þetta er Gjáhólagren (165).

Nú komum við að miklu landsigi, er liggur langt suðvestur í Hafnaheiði og til norðausturs í Njarðvíkurheiði. Þetta landsig heitir Súlnagjá (166). Hér stönzum við og horfum til Stapafells, því að mörgu er að hyggja.

Á hægri hönd, svo sem 300 faðma til norðvesturs, er dálítil flesja milli tveggja hæða, er liggja frá suðaustri til norðvesturs. Á flesjunni er dálítill grasi gróinn hóll með lágum sperrulöguðum helli mót suðvestri, og uppi á brúninni er vörðubrot. Þetta heitir Hellisgreni (167). Á vinstri hönd ([til] austurs) er nokkuð stór hóll og er nefndur Urðarhóll (168). Í hól þessum var greni, Urðarhólsgreni (169). Greni þetta eyðilagði herliðið með jarðróti.

Svo sem 1/2 kílómetra norðaustar í gjánni er klapparhóll, sem lítið ber á, og heitir hann Gamli-Kaupstaður (170). Ekki er kunnugt um nafngift þessa nema ef vera kynni, að setja megi í samband við alfaraleið (hestagötu) úr Grindavík til Keflavíkur til forna og þarna hafi máske verið áningarstaður. Gren var í hól þessum áður fyrr, en aldrei í tíð núlifandi manna. Í norðaustur frá því, er við stöndum, er gríðarstór klapparhóll og mest áberandi, dyngjulagaður og mjög sprunginn. Hann heitir Grákolluhóll (171). Þar norðaustur af er hár, klofinn klapparhóll, Stóri-Klofningur (172). Dálítið ofar er annar hóll, líkur hinum, en minni, Litli-Klofningur (172a). Báðir eru hólar þessir neðan við sjálfa heiðarbrúnina.

Nú ökum við til baka og tökum veginn, sem liggur til Hafna. Þegar kemur niður fyrir Bringa, sem áður eru nefndir, sjáum við litla tjörn á vinstri hönd, Vötn (173) (í Vötnunum). Í leysingum getur verið þarna vatnsagi talsverður, því landi hallar þarna alls staðar að og verður stór slakki milli Arnarbælis að vestan og Selsins og Gjáhóla að austan. Ofarlega í hvilft þessari, sem er að mestu basaltklappir, eru þrír talsverðir hólar, og heita þeir einu nafni Hvalhólar (174). Ef við horfum til Arnarbælis, sjáum við bríkur og brúnir, sem lækka til norðvesturs, Arnarbælisveggir (175), en lægðin kölluð einu nafni Kirkjuvogslágar (176).

Í nærri beinni línu frá Arnarbæli til norðvesturs eru þrír hólar. Hinn efsti heitir Sjónarhóll (177). Sá í miðið heitir Torfhóll (178) og er hann þeirra stærstur, með rofhnubb uppi á toppnum. Neðst er strýtumyndaður, grasi vaxinn hóll, sem heitir Grænhóll (179).

Nú er rétt að keyra í Hafnir á afleggjarann, sem liggur til Reykjaness, og athuga kennileiti og örnefni þau, sem sjást og með veginum liggja. Fyrsta hæð, sem við förum yfir, eftir að húsum sleppir, heitir Lúðvíkshæð (180). Skammt suðvestar er hár, klofinn hóll og á sitthvorum barmi sprungunnar eru vörður. Þetta heita Bræður (181). Garðlag liggur á hægri hönd til sjávar í stefnu á þykka vörðu með dálitlu tré í. Þetta er Sundvarða (182) fyrir Merkinessund, og skal hún bera í Bræður á aðalsundi.

Landið á hægri hönd, að Merkinesvör, er nefnt Flatir(nar) (183). Þá er komið að hringmynduðum grjótgarði á vinstri hönd. Það heitir Innstigarður (184). Upp frá Innstagarði liggur breitt lægðardrag allt upp að Norður-Nauthólum og kallast einu nafni Merkineslágar (184a). Skammt upp frá Innstagarði er gróin laut og við vesturbrún hennar eru gamlar rústir og stór varða með gati neðst er þar hjá. Þetta er kallað Strákur (185). Nokkuð langt ofar er lítil varða á klapparhorni, sem heitir Stelpa (186).

Upp af Lágunum við dálítið skarð í hæðarkinninni í vestur frá Norður-Nauthólum eru mjög gamlar rústir. Það heitir Gamla-Merkinessel (187). Augljóst er, að landkostir hafa daprazt og selið fært upp í Mönguselsgjána. Niður af Arnarbæli til vesturs eru hólar og graslautir og er það svæði nefnt Kúadalir (l88). Nú höldum við áfram veginn að öðrum grjótgarðinum á vinstri hönd. Það heitir Skipagarður (189). Þangað voru vertíðarskipin sett í Merkinesi og geymd milli vertíða. Niður á sjávarkampinum er varða með stöng. Hún skal bera í vörðu, sem við sjáum aðeins í norðaustur frá Skipagarði, skammt frá veginum. (Nánar síðar.)

Heiðarbríkurnar til suðurs frá Skipagarði heita Sjómannagerði (190). Þar sést móta fyrir grjótgörðum og hafa þeir verið notaðir til að herða á fisk fyrr á tímum.

Þá ökum við meðfram Merkinestúngarði og sem leið liggur, unz við förum framhjá háum, blásnum hól á vinstri hönd. Hann heitir Syðri-Grænhóll (191). Nokkru vestar er ekið framhjá háum klapparhól með vörðubroti á. Hann heitir Stóridilkur (192). Skammt neðar er minni hóll strýtulaga. Hann heitir Litlidilkur (193). Þar næst ökum við yfir túnið á Kalmanstjörn. Junkaragerði er á hægri hönd (nánar síðar). Nú ökum við yfir dalverpi vestan túnsins á Kalmanstjörn og heitir hann Hundadalur (194). Uppi á hæðinni til vinstri eru tvær vörður á lágum hólum, þannig hlaðnar, að gat er gegnum þær báðar neðst. Þetta heita Grindarhólar (195).

Dálitlum spöl ofar er sérkennilegur klapparhóll, áþekkur gömlum torfkofa í laginu. Hann heitir Bæli (196), mikið notaður sem mið, bæði við leiðir og lendingar og eins á grunnamiðum (sjá nánar síðar). Þar, en ofar eru tvær vörður með litlu millibili á klöppum og heita þær Systur (197). Til suðausturs upp frá Kalmanstjörn er holt, sem liggur frá suðvestri til norðausturs, og nokkru hærra til norðausturs, með vörðubroti á, svo sem 1 km frá bænum; það heitir Merarholt (198).

Nú liggur leiðin framhjá Stekkhól og áfram að Kirkjuhöfn. Þegar við erum í dálitlu skarði með Kirkjuhafnarhól á hægri hönd, er hóll á vinstri hönd og markar fyrir garðrústum á köntum hans, en sjálfur er hóllinn nærri flatur að ofan. Þetta er talinn vera kirkjugarðurinn í Kirkjuhöfn (199). Hvenær kirkjan hefur verið lögð niður, er ekki áreiðanlega vitað, en líklegt er talið um miðja 14. öld. Sagt er, að bein hafi verið flutt frá Kirkjuhöfn til Kirkjuvogskirkju, þegar kirkjan var flutt frá Vogi, sem hefur verið einhvern tímann upp úr 15. öld. Þeim, sem kynnast vilja nánar um þetta, er bent á bók Magnúsar Þórarinssonar, Frá Suðurnesjum, bls. 74.

Þegar við rennum augum til suðvesturs, frá Kirkjuhafnarhól, þá sjáum við tvo grasi vaxna, nokkuð stóra hóla upp frá Sandhöfn. Þetta eru Sandhafnarhólar (200). Á syðri hólnum eru margar rústir og líklegt eftir fjölda þeirra, að þar hafi verið að minnsta kosti tvíbýli. Gamlar réttir og gerði hafa verið suður frá bænum og standa partar af görðum þessum ótrúlega vel enn í dag. Lengst til suðvesturs ber við loft mikil hæð skammt upp frá Hafnabergi og uppi á henni er klappahóll með vörðubroti. Þessi hóll heitir Bjarghóll (201).

Nú ökum við áfram, unz við förum framhjá stórum, kúpumynduðum klapparhól með vörðu á vinstri hönd, þétt við veginn. Þetta er Sjónarhóll (202). Lengra uppi í hæðunum er langur hóll frá suðvestri til norðausturs og hæstur til þeirrar áttar, með vörðubroti á hærri enda. Þessi hæð er nefnd Langhóll (203). Þá er örnefnalaust, þar til komið er fram á brúnina á norðursíðu Stóru-Sandvíkur. Á hægri síðu er bergröðull, sem liggur í sjó fram, en hæðin nefnist Skjótastaðahæð (204). Enginn veit, hvort – eða hvar – hafi verið bær þarna, en óneitanlega bendir nafngiftin til þess, þó hvergi sjáist þess merki. Til vinstri liggur gjáarbarmur upp til heiðarinnar í norðaustur um Presthól og er því norðurbrún Mönguselsgjár. Þarna af brúninni blasir við okkur til suðurs og suðvesturs landslag það, sem áður er lýst sunnan frá.


Nöfn húsa, eyðibýlanöfn og afstöðulýsing í Kirkjuvogshverfi

Þegar komið er eftir þjóðveginum til Hafna, er fyrst farið framhjá býli á hægri hönd, sem heitir Teigur (205). Þetta er nýbýli úr landi Kirkjuvogs hins forna. Þá er Ósland (206) á hægri, en Bræðraborg (207) til vinstri. Þá er Sjónarhóll (208) til hægri, en Brautarhóll (209) til vinstri. Þar lítið sunnar var eitt sinn bær, sem hét Hraunprýði (210), og lítið eitt vestar var býli, sem hét Vífarskot (211). Á þeim rústum er nú hús, sem heitir Kalmanstunga (212). Móts við Brautarhól liggur vegur niður að höfninni.
Suðvestur frá Kalmanstungu er tún. Þar stóð bækorn, sem hét Bjarghús (213). Um 1930 og lengur var þarna fjárhús og hlaða, en allt hefur það verið jafnað út.

Samsíða veginum er markað fyrir tveimur vegastæðum og afmældar lóðir meðfram þeim fyrir smáíbúðir, og koma götur þessar til með að heita Seljavogur sú efri, en Djúpivogur hin lægri. Þrjú hús eru risin við Seljavog, en eitt við Djúpavog.

Frá vegamótum Reykjanessvegar ökum við að Kirkjuvogskirkju. Þá er fyrst við beygju vegarins á vinstri hönd Jaðar (214). Þá er Garðbær (215) fjær veginum og Kirkjuvogur (216), en uppi á hæðinni móti kirkjunni er Traðhús (217). (Gamli Kirkjuvogur stóð gegnt kirkjudyrum, en var færður 1943 þangað sem hann stendur nú.) Meðfram norðursíðu kirkjugarðsins stóð nokkuð stórt timburhús, sem hét Norðurhús (218), en var rifið 1929 og endurbyggt í Keflavík.

Kirkjuvogskirkja (219) var á öldum áður norðan við Ósa í Vogi, en sökum sjávarágangs og landbrots flutt á hól þann í Kirkjuvogi, sem hún stendur enn á. Ekki er öruggt með, hvaða ár þetta hefur verið gert, en sr. Jón Thorarensen fullyrðir, að það gerist fyrir 1575. (Vilhjálmur Hákonarson byggði þessa kirkju 1861).

Ef við erum stödd við höfnina, förum við veg, sem liggur eftir endilöngu hverfinu. Verður næsta hús Höfn (220), þá Bakki (221), Sólberg (222), Sólbakki (223), en Kirkjuból (224) heitir húsið á götuhorninu og uppi á hólnum sjávarmegin (nú) Hóll (225) (áður Staðarhóll (225a)).

Öll þau hús, sem nú hafa verið nefnd, eru byggð á landhluta, sem hét Búðabakki (226). Öll þessi hús eru á hægri hönd.

Til vinstri eru tún, sem skipt er í skákir. Austast er Hjallatún (227), þá Kotvogstún (228), en syðst gengur horn eða tunga, sem er hæst, og heitir það Akrar (229). Þar eru oft haldnar álfabrennur á gamlárskvöld eða þrettánda.

Nú höldum við yfir vegamótin og eru þá miklar frystihúsbyggingar, þar á meðal geysistór bygging hlaðin úr holstein, en aðeins tóftin ein. Frystihús þetta hefir oft skipt um eigendur, en var byggt upphaflega 1943 af hreppsbúum. Síðasta nafn hlutafélags þess, er átti húsið, var Hafblik h/f.

Vestar á sjávarbakkanum er Kotvogur (230) og er hann nú ekki nema svipur hjá sjón. Fyrr á tímum var þetta stórbýli. Hinn 5. apríl 1939 brann íbúðarhúsið í Kotvogi, sem var timburhús. Þar fórst í eldinum Helgi Jónsson, kenndur við Tungu, þáverandi eigandi Kotvogs, og dóttir hans 7 ára, ásamt Guðjóni Guðmundssyni, sem var vinnumaður Helga. Stórt timburpakkhús var austast og fjarst eldinum og sakaði ekki. Þetta hús var síðar innréttað og er enn í dag íbúðarhús.

Nú ökum við áfram framhjá timburhúsi með kvist til suðvesturs. Þetta er á vinstri hönd og heitir Vesturhús (231). Þá er Staður (232) og aðeins fjær Grund (233). Aðeins austar stóð lítið hús fram yfir 1940, sem hét Tunga (234).

Þegar við höldum áfram, er næst á vinstri hönd Sólvellir (235) (steinhús), en á hægri hönd er nokkuð stórt steinhús. Það er Staðarhóll (236). Þá er næsta hús sama megin, steinhús, Garðhús (237), og aðeins nær sjónum timburhús, sem flutt var á þennan stað fyrir fáum árum. Það heitir Sólheimar (238) og þar næst einnig aðflutt timburhús, sem heitir Garður (239). Tún liggur milli sjávar og þessara húsa, sem nefnt er Garðhúsatún (240), og milli þess og Kotvogs er túnspilda, sem nefnd er Danskhúsavöllur (241). Rétt á móti Staðarhól er rofið og ónýtt lítið timburhús, sem hét Klöpp (242), og tímaspursmál, nær það verður afnumið. Túnin á vinstri hönd eru í ótal skákum og breytast nöfn þeirra mjög eftir eigendum þeirra hverju sinni, en þó eru tvö nöfn, sem haldast enn, Skák, sem nær rétt að skólanum, sem var, heitir Faxagerði (243), og annað tún litlu vestar heitir Miðmundakrókur (244).

Nú eru þrjú hús ótalin á vinstri hönd. Þá er næst Hvammur (245), póst- og símstöð. Lítið eitt fjær veginum Nýlenda (246) og þar rétt vestar Ragnheiðarstaðir (247). Þeir standa í samnefndu túni. Sjávarmegin við Garðhús er klapparhóll grasi vaxinn, sem heitir Bóndhóll (248). Fyrir tæpum mannsaldri byggðu sér bæ á hól þessum hjón þau, sem hétu Guðmundur Salómonsson og Sigurlaug Þórðardóttir. Settust þau þar að, en höfðu skamman tíma verið þar, er þau fluttu þaðan og gengu svo frá, að ekki sér verksummerki. Fátöluð voru þau hjón um orsök þess, en þeir, sem kunnugastir voru þeim hjónum, gáfu í skyn, að þeim hafi ekki verið vært þar, og ollu því draumar tveir og jafnvel sýnir. Síðan hefur aldrei verið hróflað við neinu á hól þessum.

Suðvestan við Garðhúsatún er talsverður túnblettur og vestan til í honum miðjum var bækorn fram yfir 1930. Þar bjó Vilhjálmur Jónsson. Bærinn hét Í Görðum (249), en í daglegu tali Villabær (249a). Út við veginn innan túnsins var lægð ofan í klöpp og hélzt þar oft vatn í með ólíkindum, þó þurrkar væru. Þetta heitir Prettur (250). Enn er túnskák vestur af Villabletti (250a). Hún tilheyrir Kotvogi, en er nafnlaus. Hér endar vegurinn, en við sjáum mikla grjótgarða og innan þeirra er tún. Í því nær miðju var eitt sinn bær, sem hét Réttarhús (251). Jörð þessa keypti eigandi Nýlendu, en bæjarrústir jafnaðar út.

Þar skammt suðvestur af eru rústir af bæ, sem hét Vallarhús (252). Hann mun hafa farið í eyði upp úr aldamótum síðustu. Nú fyrir fjórum árum var byggður þarna sumarbústaður.

Vorhús (252a) voru rétt hjá Ragnheiðarstöðum; nú er þar skúr.

Þá taka við Haugsendar (253). Þar kvað hafa verið byggð fyrir ævalöngu, en enginn veit nú, hvar sá bær hefur verið. Máske sjór hafi brotið upp land, eins og víða gerist hér með ströndinni, en geta má þess, að svo sem 150 metrum suðvestur frá horni garðlags þess, er liggur frá Bræðrum og niður undir sjó, má sjá, sjávarmegin við veginn, litla rúst, svo sem grænan hrygg, og ef vel er gaumgæft, sést móta fyrir garðlagi niður að sjó.


Merkinesbæir

Í Merkinesi eru nú þrjú hús, hafa verið sex, svo vitað er: Merkisnes I (254) og Merkines II (255); Merkisteinn (256).

Í túni Merkiness I, sem stendur lægra, er lægð í túnið, þegar komið er heim að bænum um fornar traðir, og nefnist sú spilda Sigla (257). Þar við sjóinn á horninu: Siglukofi (258). Þá tekur við spilda, sem kallað er Hjallavöllur (259). Nyrzt í túnhorninu er dálítill hóll og stóð á honum fjárhús fyrir sauði. Hann heitir Sauðhóll (260). Túnið vestur af bænum kallast Niðurtún (261). Enn stendur þar fjós og hlaða, þó ekki hafi verið búið þar síðastliðin 15 ár, en tún alltaf nytjað.

Til vinstri frá tröðunum er dálítil brekka og myndar hrygg frá norðri til suðurs. Brekka þessi heitir Brattur (262). Sunnan við enda Bratts er laut og þar rís ekki stór strýtumyndaður hóll, sem nefnist Álfahóll (263). Þar eiga að búa álfar eða huldufólk. Guðrún Sigurðardóttir, sem bjó í Merkinesi I (dáin 1932), sagði undirrituðum í guðsalvöru, að eitt sinn, er hún gekk framhjá hól þessum, hafi hún heyrt unaðslegan söng frá hólnum, og var það sálmalag, sem hún nefndi, en er fallið mér úr minni.

Merkines II stendur vestur á þykkum, nokkuð háum klapparhól, sem er kallaður Gónhóll (264). Afleggjari af aðalveg liggur gegnum hlið á túngarði og svo í bug fyrir nefndan hól heim að húsinu. Fjarst í túninu til suðausturs er flatur klapparhóll, sem heitir Bjarghóll (265). Þar var lítið timburhús, sem hét Bjarg (266), en var flutt í Kirkjuvogshverfi upp úr 1920. Lítið eitt suðvestur frá Merkinesi II eru tveir hólar fremur lágir. Þeir voru nefndir Fjóshólar (266a). Fjós og hlaða stóðu á hlaðinu og byrgðu útsýn til sjávar, en um 1945, þegar núverandi eigandi (Hinrik Ívarsson) keypti jörðina, færði hann þessi hús undir vesturhlið Bjarghóls, en gerði brunn niður undan nefndum holum og síðan nefnast þeir Brunnhólar (267). Fjarst í túninu til suðvesturs er geysimikill klappahóll og uppi á honum er grjótbyrgi, sem notað var til að herða í fisk og stendur furðanlega enn í dag. hóllinn heitir Byrgishóll (268). Sú trú var á hjá eldra fólki hér, þegar undirritaður fluttist hingað, að huldufólk byggi í Byrgishól, og börnum var stranglega bannað að vera með sleðaferðir eða annan galsa.

Einhverju sinni sem oftar felldi sjávarrót túngarð við hól þennan. Voru menn þá í landlegu að byggja. garðinn upp. Hákon Kristjánsson hét bóndinn á Bjargi, en Guðmundur Sigvaldason bóndinn í Merkinesi I. Hákon þurfti einhverra erinda í Keflavík. Áður en hann fór, bað hann Guðmund að sjá til þess, að stór, jarðfastur steinn, sem var neðarlega í hólnum sjávarmegin, yrði ekki hreyfður – og kvað ríkt á um það. Lofaði Guðmundur því. En þegar Hákon kom aftur, var búið að rífa klettinn upp og koma honum fyrir í undirstöðu garðsins. Þessa sögu sagði Hákon mér sjálfur með mikilli alvöru og bætti við: „Eftir þetta fór að hríðganga af Guðmundi og um 1935 voru bæði hjónin dáin og Ásta og Þórður börn þeirra. Marteinn myndskeri sonur þeirra dó við harmkvæli 45 ára og Sigurður í Þórukoti skömmu síðar.“

1970 gerði aftakastórveltu af suðvestri að kvöldi 25. febrúar og þegar birti um morguninn var nær allur túngarðurinn, sem að sjó sneri, gjörfallinn og grjótið úr hinum þykka og háa garði eins og dreif um túnið. Einnig féll gerði suðvestan við túnið. Þessir garðar verða sennilega aldrei byggðir framar, því nú, þegar tímakaup er orðið um 700 krónur á tíma, er það ómögulegt.

Túnið frá bænum til sjávar heitir Niðurtún (269). Eins og áður er nefnt, eru landamerki milli Merkiness og Kalmanstjarnar úr norðurklöpp í Skiptivík í Grænhól, þaðan í Merarholt, þá í Markhól og úr Markhól sjónhending í Sandfellsdal.

Landamerki milli Kirkjuvogstorfu og Merkiness er: Úr Markaskeri í Sundvörðu, þaðan í Bræður, þaðan um Torfhól, þaðan í Arnarbæli, þaðan sjónhending í mitt Lágafell (milli Sandfells og Þórðarfells). Túnum er skipt með vírgirðingu, en útlandi er óskipt og hefir ávallt verið svo. Eins er þessu varið í Kirkjuvogshverfi.


Kalmanstjörn (270)

Þegar ekinn er vegurinn áfram til Reykjaness, verður stórt timburhús með kvist mót suðvestri. Það heitir Junkaragerði (271). [Býli þetta] var 1/3 af Kalmanstjarnarlandi, þar til fyrir nokkrum árum, að bræðurnir Oddur og Ketill Ólafssynir, eigendur Kalmanstjarnar, keyptu Junkaragerðið, svo nú er öll „torfan“ í eigu þeirra bræðra.

Fyrr á öldum, er sagt, að „þýzkir“ hafi haft mikinn útveg á opnum skipum í Höfnum. Meðal annarra staða höfðu þeir búðir, þar sem nú heitir Junkaragerði, en svo voru þeir nefndir. Þessir menn voru ribbaldar miklir og „óeirðamenn um kvennafar", þeir voru illa séðir af landsmönnum og vildu því fyrir alla muni koma. þeim af höndum sér. Á hástokkum bátanna voru nefjur úr tré, þar sem árin lék í, og eina dimma nótt söguðu landsmenn nefjurnar sundur meir en til hálfs. Þegar þeir fóru á sjóinn fyrir dag, grunaði þá ekki neitt, en er þeir skerptu róðurinn, hrukku ræðin hvert af öðru, en þeir gátu borgið sér til lands með því að róa við kné sér.

Hugsuðu landsmenn nú annað ráð, sem að duga mundi. Á árum voru svonefndir skautar, það er: á þrjá vegu áranna voru negldar þunnar fjalir, sem léku í ræðinu og hlífðu árunum við nuddi - sliti. Nú tóku þeir það ráð að losa skautana af og saga árarnar nær sundur og létu svo skautana aftur á, svo ekki sáust ummerki. Litlu síðar reru þeir og fengu mikinn barning. Munu þá árarnar hafa brotnað, enda komu þeir aldrei síðan að landi.

Litlu sunnar [en Junkaragerði], uppi í miðju túni, á vinstri hönd, stendur húsið Kalmanstjörn. Hæðin suður og upp af túninu heitir Hólkot (272). Túnspildan til norðurs er nefnd Norðurtún (273), en spildan hægra megin vegarins heitir Guddukrókur (274) og túnið niður frá húsinu ýmist Niðurtún (275) eða Vesturtún (275a). Milli túnanna í Junkaragerði og Kalmanstjarnar stóð bær, sem hét Traðhús (276). Það var rifið 1929., Aðeins austar var lítið timburhús. Hét það Sólheimar (277). Húsið var flutt til Keflavíkur um 1954, en íbúarnir fluttu í Kirkjuvogshverfi að Klöpp.


Leiðir og lendingar í Höfnum

Kirkjuvogssund (277a)

Ef komið er sunnan með landi til Kirkjuvogssunds, skal gæta þess að vera hæfilega djúpt frá landi. Fram undan Snoppu eru blindsker þrjú, sem heita Hásteinar (278). Sé „ókyrr sjór og boðar uppi“, ber að hafa Bælið á Gerðisklettum.
(Grynnra má þó fara, sé sjór ládauður, en aldrei nær en Bæli um Litla Dilk.)

Þetta skal haldið, þar til tvö sundtré með rauðum spjöldum eru rétt að bera saman. Þá skal beygja í stjór. Þá verður boði sá, er heitir Smiðjuboði (279), á stjórnborða, en frá honum vill bera norður, og því tökum við sundið aðeins áður en merki bera saman, en láta stefna aðeins á bakborða, þannig: en þegar Bæli er að komast að Merkinesi, eiga trén að bera saman, því þar er rif eða grynning með skarði í, nákvæmlega á merkjum. Sé um brim að ræða, ber að athuga vel sjólag, áður en hér er komið, og sé ólag komið á Smiðjuboða, er rétt að staldra við og hleypa ólaginu framhjá, áður en farið er yfir þrengslið, en fylgja þá „síðasta sjó“. Nú sjáum við merki í eyjunni, sem er austur af hafnarhausnum. Þegar komið er inn undir Kirkjusker, er beygt í bak og merki þessi látin ganga saman og haldið eftir þeim inn undir eyjuna. Þá er sker með merkistöng á. Plastbelgur er á stönginni. Nú er beygt í stjór og haldið þannig, að svo sem 25 metrar séu milli báts og merkis, og haldið beint þar til merkið er á ská aftur út til bak. Þá er höfnin opin og beygt í stjór sem næst fyrir miðjum aðalgarði.

Gleymzt hefir að geta þess, að þegar farið er inn, þar sem nefnt er þrengsli, er það ekki sérnafn, en boðinn á bakborða heitir Kýlingur (280), en á stjórborða Grynnrafall Smiðjuboða (280a).


Merkinessund (281)

Þegar farið er Merkinessund, skal hafa í huga, hvort sé norður- eða suðurfall, því ávallt vill aðeins bera af leið undan fallinu, en þar má engu muna, ef ólga Þykk varða er upp frá sjónum skammt norðan Hleinar, með lágu tré. Hún skal bera í tvívörðurnar Bræður, sem standa á klapparhól rétt ofan vegarins og bera við loft. Þá er sker á stjórnborða, sem heitir Sundsker (282), en á bakborða er skertagl, er gengur þvert út frá Hlein. Þessari stefnu er haldið beint þar til varða með merki ofan við Naustið ber í aðra vörðu skammt ofan við veginn og í henni tré með merki.

Eftir að beygt hefur verið á Naustamerkin, eru tveir þröskuldar (eða höft, sem eru grynnri). Ytri-Þröskuldur (283) er með kollótt sker á bak, en stórgrýtisurð á stjór. Innri-Þrösku1dur (284) er næstum við sjálfa lendinguna. Það er skarð milli tveggja klappa. Ekki má hleypa Merkinessund nema vera viss um, að Ytri-Þröskuldur fljóti örugglega, og þarf talsverðan kunnugleik til að sjá það út. Þegar legið er til lags, skal ekki fara grynnra en Bæli um vörðu vestan við Skiptivík.


Kalmanstjarnarsund (285)

Kalmanstjarnarsund er talið „stutt, en strangt“. Við túngarðinn, rétt norðan við naustið, er hátt tré og annað í hólnum suðaustur af íbúðarhúsinu. Þegar komið er að sundinu í „hroða“, skal ekki fara grynnra en Bæli um stóra vörðu, sem stendur ofan við kampinn, suður og upp af Hólmanum. Stefna skal beint á merkin, en vara sig á miklu útstreymi í þrengslunum milli Hólma og Gerðiskletta, og vill þar bera af leið að Hólmanum. Út með sundinu að norðan eru blindsker, sem heita Klakkar (286). Þess skal geta, að nú eru sundtrén horfin á Kalmanstjörn og vörin full af stórgrýti, enda jörðin svo til í eyði.


Sandhafnarsund (287)

Sandhöfn hefir frá aldaöðli verið talin þrautalending í Höfnum, en sá annmarki er á því, að ekki er leggjandi á það eftir að meir en hálffallið er út - eða næstum hálffallið er að. Þessu veldur flöt klöpp, sem gengur þvert yfir sundið.

Sundið liggur beint meðfram Sandhafnartanga að vestan, en nafnlausra skerja að austan. Landtakan er malarvik niður undan Sandhafnarhól og þar uppi í sjávarbakkanum er varða, og önnur varða er uppi á klöpp í heiðinni – nokkuð langt frá. Þessum vörðum skal haldið eftir, þegar sundið er farið.

P.S.: Sökum þess, að í bók Magnúsar Þórarinssonar, Frá Suðurnesjum, er kafli um fiskimið frá Stafnesi að Austurnefi á Reykjanesi, skráður af Vilhjálmi Magnússyni (bls. 99), borinn og barnfæddur Hafnamaður, er alla ævi hefur stundað sjó í Höfnum og því manna kunnugastur, og þar sem undirritaður hefur þar engu við að bæta, þá leyfi ég mér að vísa til nefnds kafla.

Merkinesi í Höfnum,17/4 1978,
Vilhjálmur Hinrik Ívarsson.

Þetta aðfang er í Örnefnasafni Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. Safnið hefur að geyma fjölmargar örnefnaskrár af öllu Íslandi. Skrárnar eru flokkaðar eftir sýslum og hreppum og grunneiningin er yfirleitt bærinn eða jörðin sjálf. Aðeins hluti þessara skráa er á leitarbæru rafrænu formi og er hann að mestu þegar kominn í Sarp. Stór hluti annarra tölvuskráa er tiltækur á pdf-formi. Hægt er að óska eftir að fá skrár sendar í tölvupósti með því að senda skeyti á netfangið nafn(at)arnastofnun.is.


Birting gagna í Sarpi er á ábyrgð viðkomandi safns.